Jak mapa świata pomniejszała Afrykę?

A co, jeśli Afry­ka jest znacz­nie więk­sza niż pod­po­wia­da nam mapa, któ­rą zna­my od dzie­ciń­stwa? ONZ prze­gło­so­wa­ła rezo­lu­cję „Popraw mapę”, któ­ra zachę­ca do wyko­rzy­sty­wa­nia tych map, któ­re dokład­niej poka­zu­ją­cych rze­czy­wi­stą powierzch­nię kontynentów.

Co oznacza projekt Equal Earth?

ONZ przy­ję­ła 4 wrze­śnia 2026 r. rezo­lu­cję zachę­ca­ją­cą do sto­so­wa­nia odwzo­ro­wań rów­no­po­wierzch­nio­wych, w tym Equ­al Earth (mapy powsta­łej w 2018 r., któ­rej auto­ra­mi są Bojan Šavrič, Tom Pat­ter­son i Bern­hard Jenny).

Afry­ka nie dosta­je „nowe­go kształ­tu” ani nowych gra­nic. W Equ­al Earth zmie­nia się spo­sób odwzo­ro­wa­nia powierzch­ni, dzię­ki cze­mu jej pro­por­cjo­nal­na wiel­kość wzglę­dem Euro­py, USA, Gren­lan­dii itd. jest znacz­nie bliż­sza rze­czy­wi­sto­ści niż mapy opar­te na pocho­dzą­cej z XVI wie­ku mapie Mercatora.

Mer­ca­tor przez stu­le­cia sil­nie wpły­nął na to, jak miesz­kań­cy Euro­py i Ame­ry­ki Pół­noc­nej wyobra­ża­li sobie wiel­kość świata.

Kim był Mercator?

Gerar­dus Mer­ca­tor (1512–1594) był fla­mandz­kim kar­to­gra­fem, mate­ma­ty­kiem i geo­gra­fem. Uro­dził się w Rupel­mon­de w dzi­siej­szej Belgii.

W 1569 roku opu­bli­ko­wał słyn­ną mapę świa­ta: „Nova et auc­ta orbis ter­rae descrip­tio ad usum navi­gan­tium emen­da­te acco­mo­da­ta”, czy­li: Nowy i popra­wio­ny opis świa­ta odpo­wied­nio dosto­so­wa­ny do użyt­ku żegla­rzy.

I ten ostat­ni frag­ment nazwy jest klu­czo­wy. Mer­ca­tor nie chciał stwo­rzyć „mapy poka­zu­ją­cej wiel­kość państw”, ale jego celem było przede wszyst­kim roz­wią­za­nie pro­ble­mu nawi­ga­cji. Jego ogrom­ną zale­tą jest to, że kie­run­ki i kąty są zacho­wa­ne, dzię­ki cze­mu linia sta­łe­go kur­su na mapie jest linią prostą.

Ułatwienie dla żeglarzy

Wyobraź­my sobie sta­tek pły­ną­cy z Euro­py do Ame­ry­ki. Na kuli ziem­skiej naj­ła­twiej wyzna­czać kurs według kie­run­ków. Mer­ca­tor stwo­rzył odwzo­ro­wa­nie, w któ­rym sta­ły kie­ru­nek kom­pa­so­wy moż­na było przed­sta­wić na mapie jako linię pro­stą. To było ogrom­ne uła­twie­nie dla żeglarzy.

Dla­te­go mapa Mer­ca­to­ra była przede wszyst­kim narzę­dziem nawi­ga­cyj­nym, a nie pró­bą poka­za­nia rze­czy­wi­stej wiel­ko­ści kontynentów.

I tutaj poja­wia się pro­blem: Żeby roz­ło­żyć kulę ziem­ską na pro­sto­kąt­ną mapę, Mer­ca­tor musiał ją mate­ma­tycz­nie „roz­cią­gnąć”. Im dalej od rów­ni­ka, tym więk­sze jest rozciągnięcie.

Tu dobrze widać ten mechanizm:

https://papargyri.github.io/correct-the-map

Ile wynoszą zawyżenia Mercatora?

• przy rów­ni­ku – prak­tycz­nie bez powiększenia,
• przy 45° sze­ro­ko­ści – powierzch­nia jest oko­ło 2× zawyżona,
• przy 60° – oko­ło 4×,
• przy 70° – oko­ło 8,5×,
• przy 80° – oko­ło 33×.

Powierzch­nia Pol­ski na mapie Mer­ca­to­ra jest zawy­żo­na 2,66 raza.

Czy Mercator popełnił błąd?

To nie był błąd Mer­ca­to­ra – raczej cena za wła­ści­wość, któ­rej potrze­bo­wa­li żeglarze.

W efek­cie: Afry­ka, któ­ra leży sto­sun­ko­wo bli­sko rów­ni­ka, zosta­je poka­za­na jako w nie­wiel­kim stop­niu powięk­szo­na. Nato­miast Euro­pa Pół­noc­na, Rosja, Kana­da czy Gren­lan­dia zosta­ją znacz­nie bar­dziej powiększone.

Dla­te­go Gren­lan­dia na kla­sycz­nej mapie Mer­ca­to­ra wyglą­da nie­mal jak Afry­ka, choć w rze­czy­wi­sto­ści Afry­ka jest oko­ło 14 razy więk­sza od Gren­lan­dii.

Korygowanie sposobu postrzegania Afryki

Mapa Mer­ca­to­ra w powszech­nej świa­do­mo­ści wywo­ły­wa­ła odczu­cie, że Glo­bal­na Pół­noc jest więk­sza (a więc potęż­niej­sza, waż­niej­sza) niż Afry­ka. Takie odczu­cie może wzmac­niać posta­wy postkolonialne.

W ONZ ini­cja­to­rem rezo­lu­cji było Togo, przy wspar­ciu Unii Afrykańskiej. 

„Mapa jest oczy­wi­ście narzę­dziem tech­nicz­nym, ale jest tak­że narzę­dziem wie­dzy i repre­zen­ta­cji, któ­re kształ­tu­je spo­sób, w jaki ludzie i kon­ty­nen­ty postrze­ga­ją samych sie­bie – mówił w ONZ Robert Dus­sey, mini­ster spraw zagra­nicz­nych Togo. – Kory­go­wa­nie mapy ozna­cza więc rów­nież kory­go­wa­nie spo­so­bu postrzegania”.

Tu jesz­cze jed­na cie­ka­wa grafika:

A na koniec zachę­cam do poczy­ta­nia o innym aspek­cie map oraz poba­wie­nia się narzę­dziem pozwa­la­ją­cym porów­ny­wać real­ne wiel­ko­ści krajów:

https://thetruesize.com

PS

Rosyjska agresja na Ukrainę

War­to dodać, że ure­al­nie­nie wyglą­du mapy świa­ta może też być przy­dat­ne w kon­tek­ście ana­li­zo­wa­nia rosyj­skiej agre­sji na Ukra­inę. Rosja, nazy­wa­na przez nie­któ­rych ostat­nim kolo­nial­nym impe­rium, na mapie Mer­ca­to­ra wyglą­da na nie­mal 5 razy na więk­szą niż jest w rze­czy­wi­sto­ści. Ukra­ina nato­miast nie­wie­le ponad 2 razy. Na tra­dy­cyj­nej mapie dys­po­ro­por­cje mię­dzy agre­so­rem a Ukra­iną są więc moc­no zawyżone.

Rosja ma rze­czy­wi­stą powierzch­nię ok. 16,88 mln km², a na Mer­ca­to­rze jej powierzch­nia jest zawy­żo­na oko­ło 4,90 raza. Ukra­ina ma ok. 570 tys. km², a Mer­ca­tor zawy­ża ją oko­ło 2,34 raza.